Szkoła Podstawowa w Kłaju

MUZYKOTERAPIA
Dźwięk- cechy, rodzaje oraz przykłady ćwiczeń muzykoterapeutycznych

Dźwięki to"zbiór symboli akustycznych stanowiący materiał muzyki"[Natanson 1979, s.106]. Dźwięk nie jest muzyką, lecz stanowi jej tworzywo. Muzyka to sztuka łączenia dźwięków. Rozchodzący się dźwięk jest falą. Pod pojęciem dźwięku należy rozumieć ton prosty, harmoniczny zespół dźwięków (właściwy dźwięk), zespół tonów o układzie nieharmonicznym (tzw. wieloton), szumy, szmery, trzaski.
Źródłami dźwięku w instrumentach muzycznych są:
-drgająca struna -np. gitara
-drgający słup powietrza -np. flet
-fala elektryczna- np. keyboard
-drgająca płytka, membrana- np. instrumenty perkusyjne
Cechy dźwięku:
1. wysokość
2. głośność
3. czas trwania
4. barwa
ad.1. Wysokość jest wprost proporcjonalna do częstotliwości, czyli do prędkości drgania źródła dźwięku. Częstotliwość mierzona jest w hercach (Hz) (nazwa pochodzi od nazwiska fizyka Heinricka Hertza). 1 Hz - jedno pełne drganie w ciągu sekundy.
Człowiek słyszy drganie w zakresie 16Hz-20 000Hz. Dźwięki powyżej 20 000 Hz to ultradźwięki -niesłyszalne dla ludzi, słyszalne dla zwierząt. Dźwięki poniżej 16 Hz to infradźwięki i tylko niektórzy ludzie są w stanie usłyszeć dźwięki o częstotliwości 12 Hz.
Poczucie wysokości dźwięku jest przeżyciem interwału, czyli swoistego jakościowo stosunku między dźwiękami różniącymi się wysokością. Jest możliwością intonowania konkretnej wysokości dźwięku głosem. Zdarzają się jednak przypadki, gdy dziecko i dorosły doskonale odczuwają właściwą lub niewłaściwą wysokość dźwięku, a nie umieją jej intonować głosem. Faktem jest jednak, że nie można mówić o muzykalności człowieka, jeśli nie posiada on odczucia wysokości muzycznej dźwięków. Natomiast nie ma ścisłej zależności między podstawową muzykalnością a świadomością wysokości. Wiąże się to z problemem jakości świadomości i z funkcją wiedzy w procesie umuzykalniania. Inaczej mówiąc, można nie umieć nazwać interwałów, z których ukształtowana jest melodia, lub nie móc określić, jakie dźwięki składają się na brzmiące akordy, można nie umieć nazwać tonacji, w której utwór jest wykonany, a przeżywać muzykę emocjonalnie, jako swoiste wzruszenie. Należy zwrócić również uwagę, że słuch absolutny, tzn. umiejętność słyszenia wysokości dźwięku bez porównania jej z wysokością innego dźwięku, nie jest niezbędnym warunkiem emocjonalnego przeżywania muzyki, czyli muzykalności.
ad.2. Głośność jest wprost proporcjonalna do wielkości amplitudy drgania. Poziom głośności dźwięku mierzy się decybelami (dB) -od nazwiska wynalazcy telefonu A. Bella. Bel jest jednostką bardzo dużą, toteż w praktyce używa się decybela- jednostki 100krotnie mniejszej. Inną, bardziej doskonałą miarą jest skala sonów. 1 son ma ton o częstotliwości 1 kHz (1000Hz) i poziomie natężenia 40 dB. Podwojenie głośności jest równoznaczne ze wzrostem poziomu głośności o 10 fonów. (1 son=40 fonom, 2sony=50 fonom, 4 sony=60 fonom).
Dźwięków zbyt cichych nie mierzymy. Poziom powyżej 90 dB może powodować stopniowe osłabienie słuchu. Poziom natężenia powyżej 130 dB powoduje ból ucha (uszkodzenie narządów słuchu).
ad.3. Czas trwania dźwięku zależny jest od czasu trwania źródła dźwięku. Mierzony jest jednostką czasu - sekunda, milisekunda. Z punktu widzenia muzyki w regulowaniu stosunków czasowych nadrzędną rolę pełni rytm. Czas trwania dźwięku zależy od:
-energii użytej do wydobycia dźwięku
-możliwości instrumentu
-umiejętności oddechowych grającego
Tylko nieliczne instrumenty mogą wydawać dowolnie długie dźwięki, np. organy. Czas trwania dźwięku jest zazwyczaj ograniczony oddechem grającego, zanikiem drgania struny lub membrany.
W akustyce czas trwania dźwięku obejmuje 3 fazy:
1.nabrzmiewanie - okres nabrzmiewania dźwięków niskich jest dłuższy niż dźwięków wysokich
2.stan ustalony - w środkowym rejestrze dźwięk formuje się w czasie ok. 1/8 sekundy. W dźwięku złożonym proces narastania poszczególnych składowych nie jest jednakowy
3.wybrzmiewanie
W przebiegu czasowym dźwięku komplikacją jest zjawisko drgań samopodtrzymujących się, zanikających i wymuszonych. Poziom natężenia dźwięku występuje we wzajemnym związku z formowaniem się dźwięków w czasie. Wielkość siły działającej na źródło dźwięku i decydującej o jego głośności wpływa na:
-różnorodny przebieg stanów nieustalonych
-dźwięk stacjonarny
ad.4. barwa dźwięku jest cechą najbardziej muzyczną i zależna jest od:
-ilości składowych dźwięku
-sposobu ich współdziałania
Barwa wyróżnia się charakterem estetycznym. Stosowane jest potoczne nazewnictwo: barwa jasna, ciemna, matowa, jaskrawa, ciepła, zimna. Badanie barwy dźwięku oparte jest na analizie spektralnej (widmowej) zwanej analizą fourierowską (od nazwiska twórcy teorii analizy widmowej, a przeniesionej na grunt akustyki przez Ohma).
Zmienność w czasie wyraża się czasową zmiennością barwy i zależna jest od:
-stopnia dynamicznego
-wysokości dźwięku
Barwa dźwięku zależy od alikwotów- tonów składowych dźwięku. Dźwięk dochodzący do naszych uszu nie jest jednolity - składa się z tonów o różnej częstotliwości drgań. Częstotliwość drgań jest wielokrotnością liczby drgań najniższego składnika dźwięku, który sprawia, że słyszymy ten dźwięk. Kolejne alikwoty są wyższe od tonu podstawowego i układają się w ciągi dźwięków. Słyszymy tylko jeden dźwięk o wysokości najniższego i najgłośniejszego tonu. Pozostałe tony nadają dźwiękowi barwę. Są też tony składowe, ale bez najniższego dźwięku o określonej wysokości tzw. szmery. Tony te mają przypadkowe i zmienne częstotliwości (np. odgłos wiertarki, huk maszyn na hali produkcyjnej). Niektóre potrafią brzmieć przyjemnie dla ucha np. szum morza, szelest liści.
Wrażliwość na barwę jest wrażliwością na jakość brzmieniową zarówno jednego instrumentu czy głosu ludzkiego, jak i na zespoły brzmień. Ta specyficzna jakość dźwięku wiązana jest powszechnie z rozmaitymi skojarzeniami: ze skojarzeniami wizualnymi - i wtedy o barwie dźwięku mówi się, że jest jasna, ciemna, matowa; ze skojarzeniami przestrzennymi - i wtedy mówi się, że jest pusta, pełna, szeroka, wąska; ze skojarzeniami dotykowymi - że jest miękka, ostra, gładka, aksamitna. Podstawowa wrażliwość na barwy dźwięku jest dyspozycją powszechną, nawet słuchacze o małym doświadczeniu muzycznym i dzieci reagują na jakość dźwięku w sposób spontaniczny, podoba im się dźwięk jednego, nie podoba innego instrumentu lub głosu. Trudne jest ustalenie subtelnych progów wrażliwości na barwy i jej znaczenie wyrazowe. W muzyce opartej na ruchu melodii barwa była czynnikiem ustępującym miejsca poczuciu wysokości muzycznej, rytmu i harmonii. Rola jej wzrasta obecnie w muzyce współczesnej.
Wrażliwość na współbrzmienia jest nazwana słuchem harmonicznym. Przy równoczesnym współbrzmieniu wielu dźwięków słuch reaguje równocześnie na jedność - barwę brzmienia i wielość dźwięków, wyodrębniającej jako poszczególnie brzmiące dźwięki o różnych wysokościach. Należy jednak i w tym przypadku zaznaczyć, że świadomość wysokości współbrzmiących dźwięków nie jest warunkiem przeżycia emocjonalnego. Z rozważaniami o słuchu wysokościowym i słuchu harmonicznym wiąże się pojęcie poczucia tonalnego. Poczucie tonalne to jedność czynnika czysto słuchowego z emocjonalnym. Występuje ono również w słuchu harmonicznym jako poczucie funkcji tonalnych - emocjonalnych poszczególnych współbrzmień. B.Tiepłow, Psychologia zdolności muzycznych, NK Warszawa 1952, s.358.
Wrażliwość na intensywność dźwięku nazywamy słuchem dynamicznym. Pozwala on na odczuwanie zarówno akcentów jak i dynamicznego przebiegu fraz i całego utworu. Jest to dyspozycja powszechna. Jeśli jednak nie jest kształcona równocześnie z innymi elementami muzykalności pozostaje dyspozycją muzyczną. Poczucie rytmu. Określamy nim spostrzeganie czasu trwania dźwięków we wzajemnych stosunkach. Ma ono charakter motoryczny i wiąże się z wykonywaniem - choć nieraz nieuchwytnym - ruchów mięśni. Na tej zasadzie oparli swą teorię kształcenia rytmicznego Dalcroze i Orff. Poczucie rytmu jako regularnego, prostego przebiegu muzycznego jest u dzieci i ludzi dorosłych powszechne, jednak umiejętność spostrzegania rytmów skomplikowanych okazuje się dyspozycją rzadką, wymagającą kształcenia.
Obiektywna i subiektywna ocena cech dźwięku
W terminologii oceny poszczególnych cech dźwięku występuje:
1.wysokość
2.częstość
3.głośność
4.natężenie
ad.1. Wysokość -to subiektywne określenie obiektywnej częstości. Pojęcie wysokości wchodzi w zakres kategorii psychologicznych i oceniane jest przez człowieka w sposób subiektywny. W skali subiektywnej używa się oznaczenia w centach. Jeden półton dzieli się na 100 centów.
Różną ocenę (subiektywność i obiektywność) wysokości dźwięku powodują:
1.tony kombinacyjne - tony o częstotliwości równej sumie (ton kombinacyjny sumacyjny) lub różnicy (ton kombinacyjny różnicowy) częstotliwości dwóch tonów brzmiących równocześnie, które się pojawiają przy zniekształceniu w przekazywaniu tych tonów. Tony kombinacyjne to jest wrażenie słuchowe, a nie dźwięk, który można zmierzyć.
2.tony harmoniczne to składniki, których częstości są zwielokrotnieniem częstości podstawowej
Tony harmoniczne i kombinacyjne pojawiają się we wszystkich nielinearnych (z różnych stron) systemach drgających.
*Gdy taki system zostaje wprowadzony w drganie- zostaje zniekształcony w punktach maksymalnych wychyleń. System jest wprawiony w drganie przez prosty ruch sinusoidalny
*Jeżeli drganie układu powodowane jest przez oddziałujące na niego dwa proste ruchy sinusoidalne -oprócz składowych harmonicznych pojawiają się składowe sumacyjne (kombinacyjne) i różnicowe. Toteż w uchu mogą pojawiać się tony harmoniczne i kombinacyjne w zależności od częstości fal pobudzających.
3.Istnieją jeszcze tony subiektywne. Objawiają się nawet przy braku fizycznych odpowiedników w fali dźwiękowej. Ucho odbiera wysokość dźwięku odpowiadającego częstości podstawowej nawet wówczas, gdy nie ma tonu o tej częstości w pobudzającej fali dźwiękowej.
Słuch określa wysokość złożonego dźwięku jako przyporządkowaną tonowi podstawowemu bez względu na to, czy drganie o częstości podstawowej dociera czy nie dociera do ucha.
Czas jest istotny do oceny wysokości dźwięku. Niezbędna wielkość czasu jest różna dla różnych częstości:
-dla częstości 50 Hz impuls musi trwać co najmniej 60 ms dla uformowania wrażenia wysokości
-dla częstości 1000 Hz - 10 ms
Czas trwania dźwięku
W ocenie czasu trwania dźwięku nie zachodzą istotne różnice. Szczególną przyczyną decydującą o specyficznym wrażeniu odbierania bodźców dźwiękowych w czasie jest przejściowe lub trwałe zmęczenie słuchu. Powoduje ono:
1.podwyższenie progu słyszalności
2.złudzenia słuchowe polegające na przedłużeniu trwania wrażenia dźwiękowego po ustaniu bodźca
3.odczuwanie w odbieranych bodźcach cech, które wytworzył poprzedni bodziec męczący. Można to nazwać słuchowym wyrazem następczym
Czynnikami odgrywającymi rolę w zmęczeniu słuchu są:
-częstość
-natężenie
-czas trwania bodźca męczącego
-upływ czasu pomiędzy bodźcami
Barwa dźwięku
Przy pewnym stopniu zmęczenia słuchu wytworzony słuchowy obraz następczy sprawia, że w dźwięku słyszymy charakterystyczne cechy barwy zawarte w poprzednio odbieranych bodźcach męczących.
Na subiektywną ocenę barwy wpływa:
-zmęczenie słuchu
-częstość
-natężenie bodźca
-tworzenie się tonów subiektywnych
-wrażliwość słuchu na różne fazy
Barwa nie posiada oznaczenia w skali obiektywnej.
Głośność dźwięku wyrażona jest w fonach. Sony są jednostkami percepcyjnymi skali głośności, a ich liczba jest wprost proporcjonalna do głośności danego dźwięku.
Natężenie jest pojęciem obiektywnym. To wielkość, która określa cechę fizyczną samej fali dźwiękowej. To energia akustyczna przechodząca w jednostce czasu przez jednostkę powierzchni w kierunku prostopadłym do tej powierzchni.
Subiektywna ocena natężenia dźwięku to jego głośność i jest różnie zależna lub rozbieżna w zakresie różnych częstości.
W muzyce istnieje zjawisko zwane rmaskowanie dźwięku". Wynika ono ze zdolności zagłuszania pewnych częstości przez inne. Ma ono wpływ na rozbieżność w subiektywnej ocenie głośności w stosunku do obiektywnego istniejącego natężenia. Ucho jest w stanie rozłożyć skomplikowany bodziec fizyczny na jego składowe. Czasami ucho nie jest w stanie rozróżnić dwu dźwięków, z których jeden został zamaskowany przez drugi.
Cechy dźwięku ulegają przemianom w zależności od warunków akustycznych (warunków rozchodzenia się fal dźwiękowych):
-akustyki pomieszczeń
-akustycznych cech aparatury
-zjawisk towarzyszących -rezonans, pogłos
-indywidualnych cech osobniczych
Warunki te wpływają na fizyczny obraz dźwięku i na jego subiektywną ocenę.