Szkoła Podstawowa w Kłaju

Słuch fonematyczny określany jest też jako słuch mowny, słuch fonemowy.
Według M. Klimkowskiego"słuch fonematyczny jest psychofizyczną zdolnością do różnicowania dźwięków mowy w oparciu o cechy fonetyczne języka. Niezróżnicowanie fonemów powoduje bardzo istotne zakłócenia w procesie komunikacji słownej, zwłaszcza są to zakłócenia w rozumieniu mowy".
Styczek I. określa słuch fonematyczny jako umiejętność rozróżniania najmniejszych elementów składowych wyrazów, czyli fonemów (np. "a" od "o"). Umiejętność ta, zdaniem autorki, umożliwia rozróżnianie wyrazów, które zbudowane są z fonemów danego języka.
E. Chmielewska twierdzi, że "umiejętność rozróżniania fonemów (dźwięków mowy ludzkiej), występujących w danym języku, określa się mianem słuchu fonematycznego. Nie jest to zdolność wrodzona lecz, wykształca się w dzieciństwie, pod wpływem bodźców słuchowych. Jest to złożony proces analizy i syntezy dźwięków mowy".
B. Rocławski mówi z kolei, że "słuch fonemowy jest to zdolność do kwalifikowania wyróżnionych z potoku, mowy głosek jako przynależnych do określonych fonologicznie zdeterminowanych klas głosek". Twierdzi też, że słuch fonetyczny to zdolność odróżniania głosek, zjawisk prozodycznych (miejsca akcent, tonacji zdaniowej).
E. Sachajska pisze, że: "w przypadku słuchu fonematycznego jednostką różnicującą jest fonem. Niezróżnicowanie fonemów powoduje największe zakłócenia w procesie komunikacji językowej słownej, tak w odbiorze, jak i w przekazywaniu informacji. Odbiór mowy zależy zarówno od zdolności różnicowania głosek opozycyjnych, jak i od umiejętności dokonania analizy fonematycznej tekstu w celu uporządkowania jego części składowych (głosek- dźwiękowych odpowiedników fonemów) oraz możliwości syntezy słuchowej, a dzięki niej rozumienia wypowiedzi."
Z kolei prof. M. Bogdanowicz "w słuchu fonematycznym wyodrębnia następujące czynności:
1. spostrzeganie i odróżnianie od siebie wypowiadanych głosek, a także zjawisk prozodycznych (akcent, intonacja, tempo mowy)
2. różnicowanie elementarnych jednostek języka tzw.fonemów, różniących się między sobą zawsze cechami dystynktywnymi, dzięki którym są przez odbiorcę mowy identyfikowane jako jednostki (znaki) języka.
3. analizę i syntezę głoskową oraz sylabową wyrazów, analizę i syntezę zdań"

Wobec powyższych poglądów logopedów, pedagogów i psychologów omawiając słuch fonematyczny i jego zaburzenia uwzględnić należy dwie najistotniejsze grupy zagadnień, tj. zdolność różnicowania dźwięków mowy (słuch fonemowy i fonetyczny) oraz zdolność do analizy i syntezy słuchowej, jako dalszy etap rozwoju słuchu fonematycznego dzieci.
Zaburzenia słuchu mownego są istotne z punktu widzenia postępów w nauce. Powodują znaczne obniżenie możliwości percepcyjnych dziecka, co stanowi bardzo istotną przeszkodę w pracy szkolnej. Nieprawidłowości związane ze słuchem fonemowym mają ogromny wpływ na funkcjonowanie dziecka w środowisku, gdyż mogą wpływać na opóźnienie rozwoju mowy lub wady wymowy. Znaczenie to wzrasta jeszcze bardziej, gdy wkracza ono w wiek szkolny. Dziecko natrafia nie tylko na problemy w komunikowaniu się ze względu na błędną percepcję i produkcję poszczególnych słów, ale zaczyna także odnosić niepowodzenia związane z nauką czytania i pisania [Skorek, 2004].
Odpowiednio wykształcony słuch fonematyczny umożliwia prawidłową wymowę, wychwytywanie różnic między słowami podobnie brzmiącymi, ale mającymi inne znaczenie, a w końcu dokonywanie analizy i syntezy słuchowej wyrazów.
I. Styczek wskazuje na fakt, że deficyty w zakresie słuchu fonemowego małego stopnia bywają przyczyną zaburzeń mowy. Jeżeli dziecko nie identyfikuje głoski i nie odróżnia jej od innych, może mieć trudności w nauczeniu się danej artykulacji, gdyż wzorce kinestetyczno -ruchowe wytwarzają się pod kontrolą słuchu mownego. Brak tych wzorców lub brak ich stabilizacji powoduje zastępowanie w mowie pewnych głosek innymi lub mylenie ich (dyslalia akustyczna). W pisaniu pojawiają się również trudności podczas zapisu wyrazów zawierających mylone głoski. Brak wzorców słuchowych głosek lub brak ich stabilizacji uniemożliwia dokonanie analizy słuchowej wyrazu i wyodrębnienie z wyrazu elementów potrzebnych do jego zapisania. Znaczne niedokształcenie słuchu fonemowego utrudnia rozwój mowy dziecka i bardzo go opóźnia. Natomiast całkowity brak rozwoju słuchu mownego pojawia się bardzo rzadko i przybiera formę alalii percepcyjnej. Wówczas rozumienie mowy jest bardzo ograniczone, a możliwość posługiwania się mową przewyższa możliwość rozumienia. Zaburzenia mowy spowodowane częściową lub całkowitą utratą słuchu fonemowego określa się afazją akustyczną.

Poniżej przedstawiam zestawienie charakterystycznych błędów występujących przy zaburzonej percepcji słuchowej, która wysoce jest uwarunkowana zaburzeniami słuchu mownego. Zebrane w niej usystematyzowane umiejętności, w których ujawniają się zaburzenia i charakterystyka błędów są wynikiem przeglądu i zgromadzenia materiałów w dostępnej mi literaturze logopedycznej i pedagogicznej.

Charakterystyka błędów występujących przy zaburzonej percepcji słuchowej

MOWA
Jednym z najważniejszych przejawów zakłóceń percepcji słuchowej są zaburzenia w rozwoju mowy. Objawiają się one w następujący sposób:
-słownik dziecka jest mało zróżnicowany i zbyt wolno się wzbogaca;
-dziecko zaczyna mówić z opóźnieniem;
-dziecko nie potrafi się poprawnie wysłowić;
-następują zniekształcenia wymowy przy końcu wieku przedszkolnego (dziecinna wymowa pełna neologizmów i zniekształceń);
-długo utrzymują się agramatyzmy, ponieważ różnicowanie i zapamiętywanie końcówek fleksyjnych jest opóźnione
-mało precyzyjne różnicowanie słyszanych dźwięków często powoduje wady wymowy, polegające na nieprawidłowej realizacji głosek opozycyjnych pod względem:
a. miejsca artykulacji - s : sz : ś ; z : ż : ź; c : cz : ć;
b. dźwięcznych i bezdźwięcznych - b : p, d : t, g : k, w : f, itp.

PISANIE
Trudności w pisaniu utrzymują się dłużej niż w czytaniu. Występują specyficzne trudności w pisaniu zwłaszcza ze słuchu. Pisanie ze słuchu jest czynnością odwrotną do czytania - najpierw dziecko musi w usłyszanym słowie wyodrębnić poszczególne dźwięki (analiza słuchowa), a następnie przyporządkować im określone znaki graficzne.
Istotą zaburzeń w pisaniu są trudności dokonania analizy słuchowej wyrazu. W przypadku głębokiej dysfunkcji słuchowej, dyktanda bywają zupełnie niekomunikatywne, często stanowią zlepek przypadkowych liter, sylab i zniekształconych wyrazów. Przy lżejszych zaburzeniach występują charakterystyczne błędy takie jak:
-trudności w analizie zdań na wyrazy, wyrazów na sylaby i głoski
-przekręcenia tekstu przy pisaniu ze słuchu,
-trudności w stosowaniu reguł ortograficznych (np. zasady wymienności głosek w wyrazie)
ł-ączenie przyimków z rzeczownikami
-opuszczanie wyrazów, sylab, liter, lub ich dodawanie, zmiana lub opuszczanie końcówek
szczególne trudności w pisowni głosek specyficznych dla języka polskiego:
-syczących, szumiących i ciszących - s : sz : ś, c : cz : ć, z : ż : ź
-dźwięcznych i bezdźwięcznych - d : t, b : g, g : k, w : f
-głosek tracących dźwięczność w śródgłosie i w wygłosie
-zmiękczonych przez znak diakrytyczny oraz przez i
-kłopoty w różnicowaniu i i j; n, ń - ni
-trudności w odróżnianiu samogłosek nosowych ą i ę od innych głosek, względnie od zespołów dźwiękowych: -on,-om i -en, -em
-gubienie liter, zwłaszcza samogłosek, -przestawianie ich kolejności
-pozostawianie niedokończonych zdań
-przestawianie szyku dyktowanych wyrazów
-daleko posunięte zniekształcenia, w wyniku których wyrazy tracą sens
-zamiana na wyrażenia bliskoznaczne
-rozdzielanie wyrazów albo łączenie sąsiadujących ze sobą
Dzieci z obniżona funkcja słuchową często pomagają sobie w czasie pisania dyktanda pamięcią wzrokową. Świadczą o tym liczne poprawki w zeszycie.

CZYTANIE
Czytanie pojmowane jako proces sensoryczny i intelektualny polega na zdolności przetransponowania znaków języka pisanego na odpowiadające im dźwięki mowy, scalania tych dźwięków (synteza słuchowa) oraz przyporządkowania odczytanemu wyrazowi jego znaczenia (zrozumienie sensu słowa).
Istotą zaburzeń w czytaniu są trudności dokonania syntezy. Najczęściej spotykane zaburzenia w procesie czytania to:
-ogromna trudność w składaniu sylab i wyrazów, nawet z dobrze znanych głosek
-przekręcanie wyrazów (uczniowie wymawiają wyraz część odczytując, a część zgadując)
-czytanie nierytmiczne
-powolne tempo czytania
-uporczywe literowanie (głoskowanie) bez możliwości dokonania syntezy wyrazu
-szczególnie utrudnione przejście od literowania i sylabizowania do czytania całościowego
-zamiana głosek, opuszczanie głosek lub sylab
-mylenie wyrazów zbliżonych artykulacyjnie
-zacinanie się i jąkanie (jako niepłynność czytania)
-zaburzenia intonacji i akcentu zdaniowego
Często cały wysiłek dziecka skupia się na technicznej stronie czytania, co wpływa negatywnie na zrozumienie przeczytanej treści. Trudności w zrozumieniu przeczytanej treści wynikają z błędów w czytaniu, jak i niewłaściwego rozumienia określeń słownych, głównie pojęć abstrakcyjnych.

INNE UMIEJĘTNOŚCI SZKOLNE
Dziecko ma trudności w:
-rozumieniu bardziej skomplikowanych instrukcji i poleceń słownych oraz dłuższych wypowiedzi
-poprawnym formułowaniu swoich odpowiedzi ustnych
-formułowaniu wypowiedzi pisemnych
-uczeniu się tabliczki mnożenia
-opanowaniu języków obcych
-uczeniu się pamięciowym wierszy i wszelkich ciągów słownych, np. nazw dni tygodnia, miesięcy
w przyswajaniu materiału z gramatyki
Dziecko preferuje uczenie się z podręcznika, bo mniej korzysta z wykładów, prelekcji. Dziecko posiada słabą pamięć słuchową. Mogą wystąpić również (ale nie muszą) trudności ze śpiewaniem

INNE DZIEDZINY ROZWOJU DZIECKA
Zaburzenia percepcji słuchowej mają negatywny wpływ na:
-rozwój słowno - pojęciowego myślenia dziecka.
-sposób rozumowania, wnioskowania i uogólniania na materiale werbalnym.
-osiągnięcia szkolne.
-rozwój osobowości.
-przystosowanie społeczne.

Okres swoistej mowy dziecięcej trwa od czwartego do szóstego bądź do siódmego roku życia. Granica ta nie jest dokładnie ustalona. W tym okresie doskonalą się sprawności językowe dziecka. Dziecko prowadzi już swobodne rozmowy. Posługuje się rozbudowanymi wypowiedziami, chociaż reguły budowania zdań nie są jeszcze w pełni utrwalone. U dzieci będących w wieku przedszkolnym dostrzega się rozbudowaną aktywność ruchową, wzrost zainteresowania światem, zjawiskami przyrodniczymi. Dzieci zadają mnóstwo pytań: o nazwę, przyczynę, skutek. Rozwój mowy postępuje równolegle z rozwojem, fizycznym i umysłowym dziecka. Sprawność narządów artykulacyjnych i słuchu mownego ma odbicie w coraz doskonalszej wymowie. Pod koniec okresu przedszkolnego mowa dziecka staje się mową kontekstową, nabiera charakteru mowy konkretno -wyobrażeniowej. Kończy się rozwój fonetycznej strony mowy. U progu nauki szkolnej dziecko ma bogate umiejętności językowego komunikowania się. Dziecko mówi zupełnie poprawnie, zachowuje właściwy akcent, rytm i melodię. Innym ważnym krokiem w rozwoju percepcji słuchowej dźwięków mowy jest zdolność analizy i syntezy głoskowej wyrazu, czyli umiejętność świadomego wyróżnienia głosek w wyrazie z zachowaniem ich kolejności (analiza głoskowa) lub połączenia głosek w całość z zachowaniem kolejności (synteza głoskowa). Tego typu sprawność wymaga nie tylko zdolności różnicowania i wyodrębniania głosek, ale również pamięci słuchowej i tak zwanej świadomości fonologicznej. Umiejętność ta warunkuje nabycie umiejętności czytania i pisania. U dzieci nadal rozwija się zdolność do subtelnego rozróżniania fonemów. Rozpoczęcie nauki szkolnej powoduje radykalne zmiany w życiu dziecka. Musi ono sprostać nowym zadaniom, związanym z rygorem szkolnym np. ograniczeniom spontanicznych wypowiedzi. Jeśli posługuje się gwarą - musi nauczyć się języka literackiego. Dziecko 7-letnie powinno mieć już dobrze wykształcony słuch fonemowy, utrwaloną poprawną wymowę wszystkich głosek oraz opanowaną technikę mówienia. Powinno też umieć dokonać pełnej analizy i syntezy głoskowej i sylabowej wyrazów oraz prawidłowo różnicować głoski. Często uczeń dowiaduje się dopiero w szkole, że ma problemy utrudniające wiele czynności szkolnych związanych z mówieniem, czytaniem, pisaniem i rozumieniem. Czynności szkolne zaczynają różnicować dzieci pod względem możliwości opanowania materiału programowego. Napotykane trudności powodują wzrost napięcia emocjonalnego, lęk przed szkołą, wycofanie się z aktywnego życia klasy itd., tworząc zespół objawów zwanych kryzysem szkolnym.

Rola szkoły i środowiska w usprawnianiu i doskonaleniu słuchu fonematycznego

Pod koniec okresu niemowlęcego, w okresie poniemowlęcym i przedszkolnym rozwija się u dzieci umiejętność dokonywania analizy i syntezy sylabowej. Ta umiejętność nie jest jednak wystarczająca do nabywania skojarzeń głoska - litera. Dopóki dziecko nie uświadamia sobie istnienia poszczególnych dźwięków języka mówionego i nie potrafi ich wyodrębniać, nabywanie przez nich takich skojarzeń jest poważnie utrudnione; dlatego doznaje ono niepowodzeń w nauce czytania, wykorzystującej w swej metodyce pośrednictwo fonologiczne. Może jedynie rozpoznawać wyrazy, kierując się ich ogólnym kształtem, pierwszą literą, elementami wystającymi w górę i w dół itp.
Ponieważ rozwój słuchu fonematycznego jest cechą indywidualną a nie wrodzoną, dlatego też na osiągnięcie przez dzieci tej umiejętności ma duży wpływ również środowisko wychowawcze, trening i ćwiczenia w rozpoznawaniu dźwięków własnych i otoczenia, który odbywa się między 1 a 6/7 rokiem życia dziecka.
Słuch fonematyczny wymaga doskonalenia. Jedyną drogą do jej nabywania jest kontakt ze środowiskiem, a więc przyjmowanie prawidłowych wzorców mowy poprzez osłuchanie się z nią w najbliższym otoczeniu. To, ile i w jaki sposób mówimy do dziecka ma duży wpływ na rozwój jego mowy, a co za tym idzie, na rozwój słuchu mownego. Rodzice powinni jak najwięcej mówić do dziecka, podczas zabiegów pielęgnacyjnych, zabawy, spacerów. Powinni też dostarczać bodźców dźwiękowych, śpiewać, nucić piosenki, słuchać z dzieckiem bajek dźwiękowych i uspokajającej muzyki . Rodzina odgrywa ważną rolę w kształtowaniu się mowy dziecka, wyposaża w bardzo zróżnicowany zakres słownictwa. Podstawowe zadanie rodziców w okresie kształtowania się mowy i rozwoju słuchu fonemowego dziecka polega na dostarczaniu prawidłowych wzorców wypowiedzi [Pomykało 1993]
Szkoła, jako instytucja oświatowa zobowiązana jest do udzielania dzieciom wszechstronnej pomocy pedagogicznej, w tym w sferze oddziaływań wychowawczych, dydaktycznych. W zależności od indywidualnych potrzeb ucznia podejmowane są różnorodne formy pomocy i opieki. Jedną z form pomocy pedagogicznej udzielanej dzieciom są zajęcia korekcyjno-kompensacyjne nazywane również terapią pedagogiczną. To oddziaływanie za pomocą środków pedagogicznych (wychowawczych i dydaktycznych) na przyczyny i przejawy trudności dzieci w uczeniu się, mające na celu eliminowanie niepowodzeń szkolnych oraz ich ujemnych konsekwencji [Czajkowska, Herda, 1997]. Terapia pedagogiczna ukierunkowana jest zatem na korygowanie i kompensowanie zaburzeń rozwoju dziecka jako jednej z istotnych przyczyn niepowodzeń szkolnych. Wykorzystanie logoterapii jako elementu terapii pedagogicznej ma zasadnicze znaczenie dla usuwania zaburzeń mowy, słuchu fonemowego oraz związanych z tym trudności w uczeniu się. Zaburzenia słuchu fonematycznego mogą występować w różnym stopniu. Dlatego też, dobór ćwiczeń mających na celu jego rozwój powinien zostać poprzedzony badaniem diagnostycznym. Wykształcenie się słuchu fonematycznego warunkuje słuch fizjologiczny. Za percepcję dźwięków odpowiedzialny jest analizator słuchowy. Prawidłowy ich odbiór jest możliwy tylko wówczas, gdy sprawnie działa narząd słuchu. W związku z tym, istotne jest przeprowadzenie orientacyjnego badania słuchu w formie prostych poleceń wydawanych dziecku głosem coraz bardziej cichym lub z coraz większej odległości. W początkowym okresie ćwiczenia słuchowe mogą bazować na różnych odgłosach otaczającego nas świata i dźwiękach muzyki. Główny trzon pracy terapeutycznej stanowią jednak ćwiczenia korekcyjne opierające się na dźwiękach mowy ludzkiej. Mają one podstawowe znaczenie w przygotowaniu dzieci do nauki czytania i pisania. Warunkiem prawidłowego wymawiania głosek jest także sprawne działanie narządów mowy. Realizacja głoski wymaga bowiem odpowiedniego układu artykulacyjnego i odpowiedniej pracy mięśni. Dlatego też, oprócz ćwiczeń rozwijających i kształtujących słuch fonematyczny w terapii pedagogicznej warto wykorzystać ćwiczenia usprawniające narządy artykulacyjne, ćwiczenia oddechowe, rytmizujące, a także ćwiczenia ruchowe. Dzieci z zaburzonym słuchem fonematycznym nie dostrzegają w pełni piękna mowy, a wymowa ich jest bezbarwna, monotonna. Granice rozwoju słuchu fonemowego są określone zasobem fonemów danego języka. Jego dalszy rozwój może nastąpić poprzez naukę języków obcych. Granice rozwoju słuchu fonematycznego nie są zamknięte. tan słuchu fonetycznego w dużym stopniu zależy od treningu, od ćwiczeń w rozpoznawaniu własnych dźwięków mowy i innych osób. Na jego stan mają wpływ ćwiczenia ortofoniczne i muzyczne. W zależności od rozwoju cech i warunków środowiskowych każde dziecko rozwija tę umiejętność w jemu tylko właściwy sposób. Im wyższy poziom rozwoju słuchu fonematycznego, tym mniejsza ilość zaburzeń wad wymowy.

opracowała Bożena Kołodziej