Szkoła Podstawowa w Kłaju

1.Rola rodziny w życiu dziecka
Rodzina odgrywa ogromną rolę w życiu każdego człowieka. Ma ona również istotny wpływ na rozwój osobowości dziecka, jego myślenia i uczuć, kultury osobistej i światopoglądu, woli i charakteru. Rodzina stanowi pierwszą i podstawową grupę, w której dziecko rozwija się fizycznie i psychicznie. W rodzinie tworzą się określone normy, regulujące zachowanie jej członków oraz role i pozycje, wytwarzające wzajemne oczekiwania i wymagania. Każda rodzina ma swoisty układ więzi wewnętrznych, które warunkują kształtowanie się równowagi psychicznej jej członków. Jego najistotniejszą cechą jest bliskość, serdeczność, spójność wewnętrzna, bezpośredniość i intymność. Rodzina, obok zadań na rzecz społeczeństwa, spełnia również zadania na rzecz swych członków, głównie dzięki zaspokajaniu ich różnego typu potrzeb: biologicznych, ekonomicznych, psychospołecznych i opiekuńczych. Równocześnie w rodzinie zaspokajane są potrzeby emocjonalne: miłości i przynależności, zrozumienia i wymiany uczuć, uznania i szacunku, poczucia bezpieczeństwa. Niezaspokojenie którejś z podstawowych potrzeb dziecka znajduje wyraz w pojawieniu się początkowo zaburzeń w zachowaniu dziecka, a po jakimś czasie trwałych ujemnych rysów osobowości. Toteż niezmiernie istotną sprawą są odpowiednie postawy rodziców wobec swojego dziecka. Rodzice o właściwych postawach wychowawczych spontanicznie zaspokajają podstawowe potrzeby dziecka. Natomiast rodzice o niewłaściwych postawach nie są zdolni do pełnego ich zaspokojenia. Mogą też oni wypaczyć osobowość dziecka przez mniej lub bardziej sztywny system nakazów i zakazów, a tym samym wywołać niepokój, pierwsze uczucia urazy i wrogości. Jeżeli podejdziemy do problematyki stosunków między rodzicami i dziećmi nieco inaczej i zastanowimy się nad tym, jak dzieci widzą swój dom i swoich rodziców, jak ich oceniają, dojdziemy do zastanawiających i ciekawych wniosków. Okaże się wówczas, że dziecko jest dobrym obserwatorem życia w rodzinie, krytycznie patrzy na wszystko, co je otacza, umie też oceniać zachowanie się rodziców, ich stosunek do otoczenia.
2. Test "Rysunek rodziny" jako metoda projekcyjna badania stosunków rodzinnych.
Wielu psychologów zajmowało się badaniem postaw uczuciowych dzieci wobec rodziców i innych członków rodziny. Wśród różnych kwestionariuszowych i projekcyjnych metod badania test "Rysunek rodziny" zajmuje miejsce szczególne. Pokazuje on osobę badaną na tle rodziny, pozwala poznać badanego od razu w aspekcie tej właśnie rzeczywistości, jaką jest rodzina. Według M. Braun-Gałkowskiej - "Rysunek rodziny pozwala na zebranie bardzo wielu informacji o badanym i jego relacjach rodzinnych, dociera do motywów nieświadomych i nieświadomych sposobów radzenia sobie w sytuacjach trudnych".
Powszechny stał się pogląd, zgodnie z którym rysunek jest szczególnie ważnym środkiem wyrazu u dzieci od 4 do 11 roku życia. Rysunek bowiem uzewnętrznia to, czego dziecko nie potrafi wypowiedzieć za pomocą słów, pozwala mu tworzyć własną "życzeniową" rzeczywistość, odzwierciedlającą motywy jego działania, obawy i pragnienia. Rysunki takie mają najczęściej charakter projekcyjny i sięgają do głębszych warstw osobowości dziecka.
Rysunek projekcyjny rodziny pokazuje, jak dziecko organizuje swe doświadczenia i "rzuca" je na "pole". Czyli dziecko tworzy świat swej rodziny i w procesie projekcji przenosi go na kartkę papieru, jest to jak gdyby "ekran", na którym dziecko "wyświetla" to, co wie, co i jak czuje. J. Rembowski uważa, że dziecko dokonuje w rysunku rodziny zapisu własnego w niej zachowania, utrwala swoje przeżycia, doświadczenia, potrzeby, postawy wobec najbliższych oraz swoje wyobrażenia. Ujawnia też identyfikację z najbliższymi osobami z rodziny oraz być może ucieczkę przed czymś nieprzyjemnym. Ponadto ocenia działalność swoją i innych osób w rodzinie i realizuje swoją postawę przywiązania, miłości do niektórych osób.

3. Badanie i ocena rysunku.
Problemem głównym, na który chciałam udzielić odpowiedzi, było pytanie "Jak dziecko odzwierciedla w swoim rysunku obraz rodziny?"
Przyjęłam hipotezę: "Rysunek dziecka jest subiektywnym odbiciem jego miejsca w rodzinie, odzwierciedla jego obawy i pragnienia, przeżycia i nastroje, uczucia i lęki".
Materiał empiryczny zgromadziłam stosując metodę indywidualnych przypadków.
Podstawową techniką, którą się posłużyłam była technika projekcyjna. Pozwoliła ona na przeprowadzenie analizy treści rysunku oraz próbę zinterpretowania środowiska rodzinnego dziecka.
Pomocniczo do techniki projekcyjnej zastosowałam rozmowę z dzieckiem na temat rysunku, a także obserwację dziecka podczas wykonywania badania.
Wykorzystałam następujące narzędzia badawcze:
Arkusz zapisu (A. Frydrychowicz),
Wywiad z dzieckiem (wg. A. Frydrychowicz),
Pomocami do badań były: kartka z bloku rysunkowego o formacie A-4, ołówek, temperówka i kredki "świecowe". Gumki nie wolno było używać. Gdy coś dziecku na rysunku nie pasowało, należało to przekreślić.
Dzieci otrzymały instrukcję: "Narysuj rodzinę, jaką chcesz". W przypadku niezrozumienia instrukcji wyjaśniałam, że można rysować wszystko, co się chce: osoby, zwierzęta, przedmioty. Na wszystkie pytania odpowiadałam, że akceptuję wszystko, co dziecko narysuje.
Podczas badania prowadziłam dyskretną obserwację. Brałam tu pod uwagę i notowałam:
kolejność rysowania postaci, a także ewentualnych zwierząt, przedmiotów itd.,
czas poświęcony poszczególnym osobom lub przedmiotom, przerwy, zastanowienia,
szczególna staranność przy niektórych elementach rysunku,
komentarze słowne oraz wszelkie bezsłowne objawy emocji dziecka (niepokój, momenty wahań, przedłużenie reakcji, uśmiech, westchnienia, wiercenie się na krześle),
Kolejnym ważnym etapem pracy była rozmowa o rysunku. Rozpoczynałam ją zawsze od pochwalenia rysunku. Potem prosiłam osobę badaną, aby opowiedziała mi o tym, co narysowała . Wzorowałam się tu na schemacie wywiadu z dzieckiem Anny Frydrychowicz, jednak rozmowa miała raczej charakter swobodnej wymiany zdań.
Na zakończenie pytałam badanego czy jest zadowolony ze swojego rysunku, czy gdyby jeszcze raz rysował, zrobiłby to podobnie czy inaczej. Badany, gdy miał ochotę, wykonywał drugi rysunek.
Wywiad z dzieckiem (wg. A.Frydrychowicz):
Opowiedz mi o rodzinie, którą narysowałeś, co to za rodzina?
Pokaż kogo narysowałeś na swoim rysunku, jak oni się nazywają?
Kto w tej rodzinie jest najbardziej miły, dobry? Dlaczego?
Kto w tej rodzinie jest najmniej miły, dobry? Dlaczego?
Komu w tej rodzinie jest najlepiej, kto jest najbardziej szczęśliwy? Dlaczego?
Komu w tej rodzinie jest najgorzej, kto jest najmniej szczęśliwy? Dlaczego?
Czy chciałbyś coś zmienić w tej rodzinie?
Dlaczego nie narysowałeś ......... (w przypadku, kiedy dziecko rysując własną rodzinę pomija na rysunku postacie wchodzące w jej skład).
Podstawą do interpretacji były następujące elementy:
> Rysunek.
> Obserwacja podczas badania.
> Rozmowa z dzieckiem o rysunku.

4. Kryteria oceny treści rysunku.
Analizy treści rysunku dokonywałam na podstawie następujących kryteriów: (wzorowałam się tutaj przede wszystkim na kryteriach proponowanych przez A.Frydrychowicz w książce "Rysunek rodziny. Projekcyjna metoda badania stosunków rodzinnych" oraz na książce M.Braun-Gałkowskiej "Test Rysunku Rodziny").

Kolejność rysowania postaci - znaczenie tych osób dla rysującego.
Postacie rysowane w pierwszej kolejności - są to osoby oceniane przez dziecko jako najważniejsze, posiadające władzę w rodzinie lub osoby, do których dziecko jest najbardziej przywiązane, lub z którymi się identyfikuje.
W przypadku, gdy rysujący umieści siebie na pierwszym miejscu, może to świadczyć o tendencji do dominacji i koncentracji na sobie.
Rysowanie postaci w ostatniej kolejności może być wyrazem dewaloryzacji danej postaci, może to być też osoba oceniana przez dziecko jako najmniej ważna w rodzinie.
Wielkość rysowanych postaci - wyraźne powiększenie lub pomniejszenie rysowanych postaci uważana jest za wskaźnik znaczenia tej postaci dla dziecka.
Wyraźnie powiększone są te osoby, które dominują w rodzinie, które są uważane przez dziecko za znaczące.
Wyraźne zmniejszenie postaci może oznaczać jej dewaloryzację, chęć obniżenia jej wartości.
Pominięcie postaci - jest jednym z najistotniejszych wskaźników stosunku emocjonalnego dziecka do poszczególnych członków rodziny lub całej rodziny.
Pomijane są postacie będące źródłem lęku lub odrzucane przez badanego.
Pominięcie własnej postaci świadczy o zaburzeniu emocjonalnych więzi dziecka z rodziną, o nieakceptowaniu przez nie sytuacji istniejącej w rodzinie, o nieakceptowaniu siebie w swojej sytuacji (czasem opuszczenie dotyczy tylko części ciała).
Relacje odległości - usytuowanie postaci względem siebie świadczy o więzi emocjonalnej (rzeczywistej lub upragnionej przez badanego) między poszczególnymi członkami rodziny.
Trzymanie się za ręce, wspólna zabawa - wskazuje na zażyłość i silną więź emocjonalną lub pragnienie istnienia takiej więzi.
Umieszczenie postaci obok siebie - dziecko najchętniej umieszcza się w pobliżu postaci dla niego znaczącej, tej, z którą jest związane emocjonalnie.
Duża odległość, odsunięcie lub odwrócenie od siebie wskazuje na niechęć. Wyraźne odsunięcie na rysunku jednej z postaci może oznaczać zakłócenie więzi emocjonalnej między rysującym i odsuniętą postacią. Może to być wyrazem dystansu pomiędzy tą postacią a dzieckiem przy jednoczesnym pragnieniu zbliżenia z tą osobą.
Jeżeli dziecko przedstawia siebie z dala od innych, wskazuje to na poczucie wyobcowania lub agresję. Izolacja ta może być wzmocniona przez oddzielenie kreską lub jakąś przeszkodą, np. drzewo, szafa itp., albo przez przedstawienie jednej osoby jakby w innym planie (ona blisko - inni w tle, lub też odwrotnie).
Ozdobienie postaci - znaczenie danej osoby w obrębie struktury rodziny może być podkreślone przez dziecko poprzez:
Wyraźnie większe ozdobienie kolorystyczne postaci.
Ozdobienie postaci dodatkowymi elementami (np. kokarda, łańcuszek, kapelusz, torba, okulary itp.).
Duży, dominujący dom - według L.Cormana rysunek dużego domu jest symbolem braku poczucia bezpieczeństwa dziecka. Zauważa ono istniejący konflikt między rodzicami i odbiera go jako zagrożenie istnienia rodziny.
Jeśli część osób znajduje się w domu, reszta zaś jest umieszczona poza nim, może to świadczyć o konflikcie między nimi.
Osoby dodane:
Dziecko lub niemowlę w wózku (faktycznie nie istniejące w rodzinie) mogą wyrażać:
Pragnienie ucieczki, powrotu do okresu wczesnego dzieciństwa, do szczęśliwego "złotego wieku", wolnego od kłopotów.
Chęć posiadania uprzywilejowanej pozycji dziecka najmłodszego w rodzinie.
Osoba dorosła - wyrażająca siłę, może być wyrazem chęci wyzwolenia się od nadopiekuńczości rodziców, dążeniem do samodzielności.
Zwierzę - wyraża tendencje silnie tłumione - np. pies - chęć posiadania przyjaciela.

Wskaźniki waloryzacji:
Osoba rysowana jako pierwsza lub umieszczona w centrum, lub z lewej strony kartki (ale nie na samym brzegu).
Osoba waloryzowana ma na rysunku "najlepsze" miejsce, tzn. np. stoi górując nad innymi, lub siedzi (podczas gdy inni stoją) lub też inni są do niej zwróceni.
Osoba rysowana najdłużej (czasem z powracaniem do niej po przerwie), najstaranniej - z największą ilością szczegółów.
Osoba, przy której badany użył największą ilość kolorów.
Wskaźniki dewaloryzacji:
Osoba rysowana ostatnia.
Osoba narysowana z brzegu, z dala od innych, zwrócona do nich tyłem.
Osoba narysowana niestarannie, z najmniejszą ilością szczegółów, czasem brakiem części ciała.
Osoba narysowana pośpiesznie, byle jak, z użyciem najmniejszej ilości kolorów.
Wymienione kryteria posłużyły mi do analizy i interpretacji rysunków dzieci.

Analiza rysunku rodziny jako źródło wiedzy o dziecku.
Ludzie od dawna wykorzystywali sztukę, aby wyrazić uczucie bólu, strachu, radości, by komunikować się z innymi i mówić im o otaczającym świecie. To wykorzystanie sztuki ma na celu złagodzenie stresu i napięcia psychicznego.
Rysunek dziecka, jest nie tylko narzędziem przekazu, którym posługują się dzieci, ale również narzędziem dla nauczycieli czy psychologów, które umożliwia poznanie myśli, uczuć, a także możliwości intelektualnych dziecka.
. Rysunek można stosować w psychoterapii indywidualnej, grupowej lub rodzinnej, w zależności od stopnia zaburzenia. Przy doborze terapii ważne są właściwości osobiste pacjenta. Jeden potrzebuje terapeuty dyrektywnego, a drugi wręcz przeciwnie. Dla jednego lepsza będzie psychoterapia grupowa, inny zgodzi się tylko na indywidualną.
Ważne są właściwości środowiska w jakim żyje pacjent, jakie potencjały daje otoczenie.
Rysunek jest obrazem rozwoju psychofizycznego dziecka upośledzonego, co wyraża się w proporcjach, kolorystyce, stosowaniu symboli, faktury, sprawności manualnej w trakcie rysowania.
Analiza rysunku - należy do metod projekcyjnych. Często stosowaną techniką jest Test
Rysowania Rodziny, który interpretuje się w trojakim aspekcie: sprawności graficznej, struktury formalnej, treści.
W przypadku formy uwzględnia się rozległość i siłę linii, ekspansywność rysunku, rozmieszczenie poszczególnych elementów w przestrzeni. Analizując treści, uwzględnia się umieszczenie postaci badanego wśród innych, kolejność rysowania poszczególnych postaci, pomijanie niektórych postaci, dodatkowe ozdabianie lub zubożanie ich w porównaniu z innymi postaciami umieszczonymi na rysunku.
Analizując kolejność rysowania, zwracamy uwagę na rysowanie postaci w pierwszej i ostatniej kolejności. Analizując rozmieszczenie postaci w przestrzeni możemy zauważyć, ze niektóre z nich stoją blisko siebie, trzymają się za ręce, albo też są od siebie oddalone lub pominięte. Przy interpretacji tego testu bierze się również pod uwagę reakcje emocjonalne dziecka podczas wykonywania rysunków poszczególnych postaci. (A. Frydrychowicz Poznań 1984)
Kolejną techniką jest analiza dokumentów
Według W. Zaczyńskego "dokumentem tedy jest każda rzecz mogąca stanowić źródło informacji, na podstawie której można wydawać uzasadnione sądy o przedmiotach, ludziach i procesach". (W. Zaczyński, Warszawa 1995)
Technika ta służy do gromadzenia wstępnych danych opisowych, a także ilościowych informacji o badanej sytuacji czy zjawisku. Jest również techniką poznawania biografii jednostek i opinii wyrażonych w dokumentach. Technika ta służy również do obiektywnego, systematycznego i ilościowego opisu jawnej treści przekazów informacyjnych. Badanie i analiza dokumentów jako technika gromadzenia wiedzy należy do najstarszych procedur badawczych.
Następną techniką dostosowaną do badań jest technika socjometryczna. Jest ona definiowana jako zespół czynności werbalnych manipulacyjnych mających na celu poznanie uwarunkowań, istoty i przemian nieformalnych związków międzyosobowych w grupach rówieśniczych.
Badanie socjometryczne polega na podaniu wszystkim członkom danej grupy kilku specjalnie skonstruowanych pytań, które pozwolą określić różne rodzaje stosunków społecznych, jak na przykład zaufanie, sympatię, popularność.
Dzięki socjometrii można uzyskać dość dużo informacji nie tylko o grupach formalnych, lecz także poznać ich hierarchie.
Do najczęściej stosowanych technik socjometrycznych należy: J.L. Moreno, w której badany odpowiada na nie więcej niż pięć pytań, pytania związane z wyborem osób z danej grupy.
Z innych technik socjometrycznych na uwagę zasługuje w szczególności plebiscyt życzliwości i niechęci, technika " Zgadnij kto?" i technika szeregowania rangowego. Techniki te zalicza się do nietypowych technik socjometrycznych lub zbliżonych do klasycznej techniki socjometrycznej. Pod względem wartości poznawczej nie są one bynajmniej gorsze od tamtej.

RYSUNEK RODZINY-ARKUSZ OBSERWACYJNY
Nazwisko i imię ....................................wiek............................................
Data urodzenia ....................................................data badania..............
Szkoła Podstawowa.........................., klasa ....................

Nastrój badanego: pogodny, niespokojny, apatyczny, lękowy, rozdrażniony, podniecony
Stosunek do badania: bardzo zainteresowany, zainteresowany, nie zainteresowany, bierny, negatywistyczny.
Zachowanie badanego podczas rysowania: (momenty zahamowania, niechęć do rysowania którejś z postaci, wypowiedzi dziecka itp.)
NP. Chłopiec w skupieniu tworzył pracę plastyczną. Widoczne było duże zaangażowanie i chęć tworzenia. Trudność sprawiało uchwycenie prawidłowych proporcji postaci Kolejność rysowania:
W czasie kiedy badany rysuje, zaznaczyć w prostokącie cyframi kolejność rysowania postaci w takim układzie przestrzennym w jakim rozmieszczone zostały na rysunku. Po ustaleniu w rozmowie z badanym kogo postać przedstawia, zaznaczyć obok cyfr.
Wywiad z dzieckiem
1.Opowiedz mi o rodzinie którą narysowałeś, co to za rodzina?
2.Powiedz i pokaż kogo narysowałeś na swoim rysunku.
3. Kto w tej rodzinie jest najbardziej miły, dobry? Dlaczego?
4. Kto w tej rodzinie jest najmniej miły, dobry? Dlaczego?
5. Komu w tej rodzinie jest najlepiej, kto jest najbardziej szczęśliwy? Dlaczego?
6. Komu w rej rodzinie jest najgorzej, kto jest najmniej szczęśliwy? Dlaczego?
7. Czy chciałbyś coś zmienić w tej rodzinie?
8. Dlaczego nie narysowałeś.................................................?(w przypadku kiedy dziecko rysując własną rodzinę pomija na rysunku postacie wchodzące w jej skład)..
Inne wypowiedzi badanego dotyczące własnej rodziny

Analiza treści rysunku

Cechy rysunku poszczególnych postaci;
1.Rysowanie postaci w pierwszej kolejności.
2.Wyraźne powiększenie postaci w porównaniu z innymi.
3.Najwieksze ozdobienie postaci.
4.Rysowanie postaci w ostatniej kolejności.
5.Wyraźne zmniejszenie postaci w porównaniu z innymi.
6.Najmniejsze ozdobienie postaci.
7. Wyraźne odsunięcie postaci od pozostałych.
8.Pominiecie postaci.

M - matka O - ojciec S - sam D - dziecko (przy rysunku "jakiejś" rodziny)

Usytuowanie postaci względem siebie
a) postacie umieszczone obok siebie: M, O, D, D, DS
b) postacie połączone rękami:
Inne uwagi dotyczące treści rysunku ( zagospodarowanie płaszczyzny obrazu, rodzaj linii, proporcje, ruch).

Podsumowanie wniosków wynikających z badań.

Wzór; Na podstawie pracy plastycznej i rozmowy z dzieckiem można stwierdzić, że dziecko czuje się odtrącone i ma zaniżony obraz własnej osoby nad którą dominuje rodzeństwo i rodzice. Dziecko przedstawiło siebie jako ostatnią postać, mniejszą od pozostałych bez większych detali. Jest to wynikiem emocjonalnego nastawienia, wyolbrzymienia tych elementów, które mają dla dziecka znaczenie uczuciowe. Postacią, z którą dziecko czuło się najbardziej emocjonalnie związane była matka. Przedstawiona została na rysunku w pierwszej kolejności oraz ozdobiona dodatkowymi detalami, koralami, guzikami i kieszeniami. Widoczne silne kontrasty walorowe o przewadze pomarańczu i żółci, świadczą o braku równowagi emocjonalnej i bezpieczeństwa.

OCENA UCZNIA

Główną przyczyną trudności dziecka w szkole jest nieprawidłowe funkcjonowanie rodziny. Na podstawie rysunku można stwierdzić, czy dziecko ma niezaspokojone podstawowe potrzeby miłości, ciepła i bezpieczeństwa. Zaspokojenie tych potrzeb stymuluje osiągnięcia rozwojowe. Dziecko ,które ma zapewnione poczucie bezpieczeństwa i jest chronione od lęków, rozwija się szybciej i lepiej w zakresie umysłu, sprawności fizycznej i kontaktów społecznych. Rodzina jest środowiskiem wychowawczym, w którym tkwią największe możliwości wszechstronnego rozwoju człowieka. Niezaspokojenie bliższego kontaktu z rodzicami powoduje opóźnienie rozwoju psychoruchowego i pojawianie się nieprawidłowych reakcji nieadekwatnych do badanego bodźca. Dziecko przez kontakt z dorosłymi pobudzane jest do aktywności. Systematyczny kontakt dziecka z rodzicami wpływa na kształtowanie się u niego pozytywnego obrazu samego siebie oraz obrazu świata. Z potrzebą samorealizacji łączy się potrzeba szacunku. Rodzice nie powinni krytykować wysiłków dziecka, poniżać i naginać siłą do idealnego wzoru, ponieważ zaspokojenie potrzeby szacunku prowadzi do wytworzenia u dziecka poczucia własnej wartości oraz wiary we własne siły i pewności siebie.
Dzieci w rodzinie formułują swe postawy, kształtują sposób bycia, ustalają normy moralne. Rodzice powinni posiąść wiedzę o rozwoju dziecka, zacieśnić kontakty ze szkołą i wspólnie z nauczycielem wspierać dziecko w jego rozwoju. Interpretacja przysłów oraz analiza postępów w nauce pozwalają przypuszczać, że sprawność umysłowa chłopca kształtuje się poniżej przeciętnej. Niedobór bodźców kształtujących wyobraźnię i zdolność logicznego myślenia oraz słownictwo wpłyną na gorsze funkcjonowanie dziecka w szkole i opóźnienie procesów poznawczych. Brak konsekwencji rodziców i małe zainteresowanie rodziców dzieckiem spowodowało zmniejszenie motywacji do nauki. Rozwój dziecka należy stymulować przez zacieśnienie kontaktów z rodzicami oraz dostosowanie wymogów ze strony nauczyciela do możliwości dziecka. Ważne jest, aby dziecko czuło się dowartościowane, akceptowane i pozytywnie motywowane. Należy tak dobierać metody działań, aby w pracy z uczniem wcielać piękną formułę Marii Montessori "Dopomóż mi, abym stał się samodzielny".
W pracy z dzieckiem należy zachować spokój i rozsądek. Nie można pozwolić, aby niepokój udzielał się dorosłym. Należy zwracać uwagę na staranne wykonanie prac oraz ich ukończenie, a także utrzymanie zainteresowania na zadaniu poprzez dobieranie zadań twórczych. Należy stopniowo wydłużać czas trwania zadania i nasilać stopień trudności. Wzmacniać poczucie własnej wartości poprzez pozytywne ukierunkowanie, na przykład poprosić o starcie tablicy, rozdanie pomocy lub wykonanie innej pożytecznej czynności. Dziecko powinno siedzieć blisko nauczyciela. W zabawach, w których bierze udział powinny być jasno określone zasady. Po zajęciach ruchowych należy stosować ćwiczenia według P. Dennisona lub ćwiczenia wymagające skupienia, spokoju. Dziecko powinno mieć zapewnioną w domu atmosferę akceptacji i spokoju. Należy być konsekwentnym w ustalaniu reguł, obowiązków. Osoba dorosła winna kontrolować swoje emocje. W kontakcie z dzieckiem, nie wolno reagować wybuchowo, gwałtownie. Należy zapewnić poczucie bezpieczeństwa, dając do zrozumienia, że jest kochane, mimo konsekwencji ze strony dorosłego. Stawiane wymagania powinna cechować jasność i klarowność, aby dziecko znało swoje obowiązki i wiedziało jak ma się zachować w danej sytuacji. Obowiązki domowe powinny być dostosowane do jego możliwości. Należy chwalić za dobre wykonanie zadanie oraz doceniać trud włożony w pracę, choćby dziecko wykonało ją mniej dokładnie. Ważne jest, aby dzienny rozkład zajęć dziecka był uporządkowany, miał jasną strukturę: odpowiednią i tę samą porą wstawania, oglądania telewizji, kolacji i snu. Należy ograniczyć czas spędzany przed telewizorem, wyeliminować programy o treści agresywnej. Rodzice powinni poświęcić codziennie trochę czasu na rozmowę i zabawę, aby dziecko czuło się kochane i akceptowane.

Bibliografia: Frydrychowicz A.: Rysunek Rodzinny. Projekcyjna metoda badania stosunków rodzinnych. Poznań 1984.Łobocki M.: Metody badań pedagogicznych. Warszawa 1978.Łobocki M.: Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych. Kraków 2001. Pomykało W.: Encyklopedia Pedagogiczna, Warszawa 1997. Pilch T. :Zasady badań pedagogicznych. Warszawa 2001.Skorny Z.: Obserwacje, interpretacje i charakterystyki Warszawa 1968.Zaczyński W. Praca badawcza nauczyciela, Warszawa 1995.

Opracowała: Bożena Kołodziej